Yangın Merdiveni Yönetmeliği ve Ölçüleri: Neye Dikkat Edilir?

Kaçış yolu ve korunumlu merdiven ne demek?

Kaçış yolu, binanın herhangi bir noktasından bina dışındaki güvenli bir yere ulaşan, yönetmelikte tanımlı koridor, kapı, merdiven ve çıkışların bütünüdür. Merdiven bu zincirin bir halkasıdır; merdivene ulaşan koridor darsa ya da merdivenden inen kişi kilitli bir avluya çıkıyorsa merdiven ne kadar iyi yapılmış olsun kaçış yolu tamamlanmamıştır.

Korunumlu merdiven, yangın ve dumandan yapısal olarak ayrılmış merdivendir: yangına dayanıklı duvarlar ve kapılarla çevrelenir, gerektiğinde basınçlandırılır. Bina dışına çıkan açık çelik merdiven ise dış ortamda olduğu için dumandan doğal olarak korunur ama cephedeki pencere ve kapılardan çıkabilecek alevden uzak tutulmalıdır; yönetmelik bu uzaklık ve cephe açıklığı ilkelerini tanımlar. Hangi binada hangi tür merdivenin kabul edildiği, binanın kullanım sınıfına, yüksekliğine ve kullanıcı yüküne göre yönetmelikten çıkar.

Kullanıcı yükü, merdivenin kaç kişiyi aynı anda taşımak üzere tasarlandığıdır; merdiven genişliği ve çıkış sayısı buna göre belirlenir. Bir ofis katıyla bir yurt katı aynı alanda farklı kullanıcı yükü verir.

Basamak, rıht, genişlik ve korkuluk için hangi ilkeler geçerli?

Yönetmelik basamak genişliği (basamak derinliği), rıht yüksekliği, merdiven kolu genişliği, sahanlık ölçüsü ve korkuluk yüksekliği için değerler tanımlar; bu değerler burada tekrar edilmez, çünkü metin güncellenir ve yanlış bir sayı doğru bir cümleden daha zararlıdır. Değerlerin arkasındaki ilkeler şunlardır:

• Düzgün adım: bir merdiven kolu boyunca basamak ve rıht ölçüsü değişmez; panik hâlinde inen insan adım ritmini değiştiremez.
• Açık rıht kısıtı: dış merdivende rıhtların açık bırakılması bazı durumlarda kabul edilir, ancak basamağın kaymaz ve su tutmayan olması aranır.
• Sürekli küpeşte: merdiven boyunca iki yanda kesintisiz kavranabilir küpeşte; sahanlıkta kesilmez, başlangıç ve bitişte kavramaya elverişli biter.
• Korkuluk boşluğu: çocukların da kullanabileceği binalarda dikey elemanlar arası boşluk yönetmelikteki sınırı aşmaz.
• Baş kurtarma yüksekliği: merdiven üstündeki kiriş, sahanlık altı ve çatı için yönetmelikteki serbest yükseklik sağlanır.
• Yön ve kapı: çıkış kapıları kaçış yönünde açılır, kilitlenmez ya da içeriden tek hareketle açılabilen donanım taşır.
• Zemin ve iniş: merdiven zemin kotunda bina dışına, dolaşımı engellenmemiş bir alana ulaşır; iniş yerinin kapalı bir avluya bakması sorun yaratır.

Yönetmelik sayılarından biri bile projede yer almıyorsa imalata başlanmaz; imalatçının işi projeyi gerçeğe çevirmektir, projenin yerine geçmek değil.

Düz, döner ve kule tipi merdiven nasıl ayrışır?

Döner merdiven küçük iz alanı nedeniyle çekici görünür; ancak yönetmelik onu kaçış merdiveni olarak yalnızca sınırlı hâllerde kabul eder, çünkü iç kenardaki basamak derinliği azdır ve kalabalıkta inişi yavaşlatır. Mevcut bir binaya dıştan eklenen yangın merdiveninde tercih genellikle düz kollu çelik merdivendir. Yüksek bina ve hastane gibi kullanımlarda dış merdiven tek başına yetmez, korunumlu kule ve basınçlandırma gündeme gelir. Kule tipinde ayrım kapalı hacmin nasıl kurulduğundadır: yangına dayanıklı duvar ve kapıyla çevrilen bir kule korunumlu merdiven olarak değerlendirilebilir; açık çelik kule korunumlu sayılmaz, dış merdivenle aynı ilkelere tabidir.

Onay süreci nasıl işler?

Yangın merdiveni bir yapı elemanıdır ve binanın yangın projesinin parçasıdır. Yeni binada mimari projeyle birlikte yangın projesi hazırlanır, yapı denetim ve belediye tarafından incelenir; iskân aşamasında itfaiye uygunluk görüşü aranır. Mevcut binaya sonradan eklenen merdivende akış benzerdir: mimar ya da yangın danışmanı kaçış yolunu projelendirir, statik hesap merdivenin kendi yükünü ve kullanıcı yükünü gösterir, belediye tadilat ruhsatı ve itfaiye görüşü alınır, imalat ve montaj bundan sonra yapılır. İş yeri açma ve çalışma ruhsatı başvurularında merdivenin yönetmeliğe uygunluğu itfaiye tarafından yerinde de kontrol edilebilir. Bu sürecin hangi adımlarının hangi sırayla gideceği belediyeye ve bina türüne göre değişir; kesin bir süre ya da sonuç önceden söylenemez.

Malzeme ve yüzey işleminde ne önemlidir?

Dış yangın merdiveni sürekli dışarıdadır ve kimsenin günlük kullanmadığı için bakımı ihmal edilen bir yapıdır. Bu nedenle yüzey koruması, ilk maliyetten çok uzun süre bakımsız kalabilmesine göre seçilir: sıcak daldırma galvaniz temel korumadır, renk istenirse üstüne toz boya ya da uygun bir boya sistemi gelir; galvanizin ölçütü EN ISO 1461, boya sisteminin ortam sınıfı EN ISO 12944 ile tanımlanır. Basamak yüzeyinde baklava sac, ızgara ya da delikli sac kullanılır; ızgara suyu ve karı tutmaz, kaymayı azaltır. Korkuluk kaçış merdiveninde estetik bir eleman değil, kalabalık yükü taşıyan bir güvenlik elemanıdır; dikme aralığı ve ankraj hesapla belirlenir. Taşıyıcı çelik TS EN 1090 uygulama sınıfına göre imal edilir, binaya bağlantı noktaları mevcut yapının taşıyıcı elemanlarına gelir ve gerekirse mevcut yapıda takviye yapılır. Mevcut binanın cephesi bu yükü taşıyamıyorsa merdiven kendi kolonları ve temeli üzerinde bağımsız kurulur.

Mevcut binaya yangın merdiveni eklerken sık yapılan hatalar

• Merdiveni pencereli bir cepheye, açıklıklara yeterli mesafe bırakmadan yaslamak.
• İniş yerini kilitli bahçe kapısı ya da otopark bariyeriyle kapatmak.
• Kat çıkış kapısını dışarıdan kilitlenen bir kapı yapmak ya da kaçış yönünün tersine açmak.
• Cephedeki klima dış ünitesi, tabela ve tesisat hattını merdiven yoluna almak.
• Mevcut balkon korkuluğunu kaçış merdiveni korkuluğu yerine saymak.
• Statik hesap ve projeyi imalat sonrasına bırakmak; bu durumda ölçüler yönetmeliğe sonradan uydurulamaz.

Bu hataların çoğu imalat kusuru değil, planlama eksiğidir; tamamı proje aşamasında ucuz, montajdan sonra pahalı düzeltilir.

Teklif isterken ne söylemeli?

Şunlar teklifi projeye oturtur:

• binanın kullanımı (ofis, okul, yurt, konut, üretim), kat sayısı ve kat yüksekliği;
• merdivenin ekleneceği cephenin fotoğrafı ve o cephedeki pencere ve kapı düzeni;
• zemin kotunda inişin nereye baktığı;
• projede yazan kullanıcı yükü;
• varsa mimari ve yangın projesi ya da yangın danışmanının iletişim bilgisi;
• belediye ve itfaiyeyle görüşülmüşse alınan görüş;
• yüzey işlemi tercihi.

Ölçüler projeden gelir; teklif projeye göre hazırlanır ve yönetmelik değerlerinin güncel metinden doğrulanması proje müellifinin sorumluluğundadır.