Yangın Merdiveni Bakımı ve Periyodik Kontrol: Neye, Ne Sıklıkla Bakılır?

Bu rehber neyi kapsıyor, neyi kapsamıyor?

Merdivenin nerede olacağı, kaç kişiye hizmet edeceği ve basamak ölçüleri tasarım konusudur ve ayrı bir rehberde anlatıldı (bkz. yangın merdiveni yönetmeliği ve ölçüleri). Bu yazı merdivenin projeye uygun kurulduğunu varsayar ve sonrasını konuşur: çelik dışarıda durur, su tutar, cıvata gevşer, boya yaşlanır ve sahanlık zamanla depoya dönüşür.

Görsel kontrolde korozyon nerede aranır?

Korozyon merdivenin her yerinde eşit başlamaz; suyun biriktiği ve havanın dolaşmadığı noktalarda başlar. Görsel kontrolün ilk turu bu noktalara bakar:

• Basamak-kiriş birleşimi: basamağın limon kirişe kaynaklandığı ya da cıvatalandığı noktada su ve toz birikir; kahverengi akıntı izi ilk belirtidir.
• Ankraj plakası ve duvar bağlantısı: plaka ile cephe arasındaki boşluk su tutar, plaka arkası görülmez; plakanın alt kenarında pas kabarması ve cephede pas lekesi işarettir.
• Sahanlık dibi ve kolon tabanı: sahanlığın zemine, kolonun temele oturduğu yerde çamur ve yaprak birikir; boya kalkar, kesit incelir. Toprakla temas eden kolon tabanı en kritik yerdir.
• Korkuluk dikmesi tabanı: dikmenin sahanlığa ya da limon kirişe bağlandığı taban plakası su toplar; dikme tabanında pas görülen bir korkuluğun sağlamlığı sorgulanmalıdır.
• Kapalı profil uçları: kutu profillerin kapatılmamış uçları içeri su alır ve içeriden paslanır; dışarıdan yalnızca uçtaki akıntı görülür.
• Kesim kenarı ve kaynak dikişi: kaplamanın en ince olduğu yerlerdir; ilk pas noktacıkları burada çıkar.

Yüzeyde toz gibi beyaz tabaka galvanizli merdivende beyaz pas olabilir; bu çoğunlukla görünüş kusurudur ve taşıyıcı sorun değildir, ancak kalın tabaka çinkoyu tüketir. Kahverengi, kabaran ve kazınınca altından çukur çıkan pas ise kesit kaybı demektir ve ölçülmesi gerekir.

Ankraj ve duvar bağlantısı neden gevşer, nasıl anlaşılır?

Merdiven cepheye ankraj plakaları ve dübellerle ya da kimyasal ankrajla bağlıdır; bina rüzgârda ve depremde hareket eder, merdiven ısıyla uzar ve kısalır, bağlantı zamanla yorulur. Gevşeme şöyle kendini gösterir: plaka ile duvar arasında açılan boşluk, dübel başında dönmüş ya da eksik somun, cephe sıvasında plaka çevresinde çatlak, merdivene basıldığında hissedilen sallanma ya da tıkırtı. Elle sallanabilen bir korkuluk ya da üzerinde yürüyünce yaylanan bir sahanlık kontrol raporunda ilk sıraya yazılır. Somunun sıkılması bina yönetiminin yapabileceği bir iştir; ancak dübel duvarda dönüyorsa, plaka çevresindeki beton ufalanmışsa ya da kimyasal ankraj çekmişse bu tamir değil yeniden bağlantıdır ve mühendis kararı ister. Mevcut yapının cephesi zayıflamışsa merdivenin kendi kolonları ve temeli üzerine alınması gündeme gelebilir.

Basamak yüzeyi ve korkulukta neye bakılır?

Basamak yüzeyi ızgara, baklavalı sac ya da delikli sac olabilir. Izgarada bakılan şey, çubukların arasında biriken çamur, yaprak ve buzdur; ızgara dolduğunda suyu boşaltmaz ve kaymaz özelliğini kaybeder. Baklavalı sacda kabartmaların aşınması ve üzerinde yosun ya da yağ tabakası oluşması kaymazlığı bitirir; özellikle kuzeye bakan gölgeli cephelerde yosun hızlı gelir. Basamağın kirişe bağlantısında yerinden oynama, basamağın ortasında çökme ya da kenarlarında kalkma deformasyondur; bir basamak diğerlerinden farklı yükseklikte hissediliyorsa kaçış sırasında ayak takılır.

Korkulukta kontrol küpeşte sürekliliği, dikmelerin sağlamlığı ve dikey elemanların yerinde olup olmadığıdır. Küpeşte sahanlıkta kesilmemeli, uçları kavramaya uygun bitmelidir. Her dikme elle itilerek sallanma aranır; dikey çubuklardan biri kırılmış ya da sökülmüşse boşluk büyümüş ve korkuluğun işlevi bozulmuştur. Korkuluğa asılan tabela, klima kablosu ve anten korkuluğu hem yükler hem kaçışı daraltır.

Çıkış yolu neden merdiven kadar önemlidir?

Merdiven sağlam olsa da kat çıkış kapısı açılmıyorsa ya da iniş yeri kilitli bir bahçe kapısına çıkıyorsa kaçış yolu yoktur. Kontrolde şunlara bakılır:

• Kat kapıları kaçış yönüne açılıyor mu, kilitlenmemiş mi, panik bar ya da tek hareketle açılan donanım çalışıyor mu, kapı kendi kendine kapanıyor mu.
• Sahanlık ve basamaklara eşya konmuş mu. Saksı, eski mobilya, klima dış ünitesi ve inşaat malzemesi yangın merdivenine konamaz; kaçış yolunun daraltılması ya da kapatılması yönetmelikle yasaktır ve bina yönetiminin sorumluluğundadır.
• Merdivene bakan pencere ve kapılardan sonradan yeni açıklık açılmış mı; cephe değişikliği merdivenin alevden uzaklığını bozabilir.
• Zemin kotunda iniş yeri araç, bariyer ya da sonradan yapılan bir duvarla kapanmış mı.

Aydınlatma, işaretler ve mevsim etkileri nasıl kontrol edilir?

Acil aydınlatma ve yönlendirme işaretleri merdivenin bir parçasıdır: armatürler yanıyor mu, şebeke kesildiğinde devreye giriyor mu, batarya testi yapılıyor mu, çıkış işaretleri her kat kapısında ve iniş yerinde okunur mu, işaret yönü doğru mu. Boyanın üzerini örttüğü ya da tabelanın kapattığı bir işaret yok sayılır.

Kışın kar ve buz basamağı kaygan yapar, ızgara tıkanır ve buz kalınlığı korkuluğa yük bindirir; kar merdivenden temizlenir, buz çözücü tuz galvanizli ve boyalı yüzeye zarar verebileceği için ölçülü kullanılır ve ardından yıkanır. Sonbaharda yaprak sahanlık köşelerini ve suyun aktığı yolları tıkar. Yazın güneş boya sistemini yaşlandırır, tebeşirleşme ve çatlama başlar. Her fırtına sonrasında bağlantılar, her deprem sonrasında ankraj ve kaynaklar ayrıca gözden geçirilir; deprem sonrası kontrol görsel değil mühendis kontrolü olmalıdır.

Kontrol tablosu: belirti ne söyler, ne yapılır?

"Yönetimce" satırları bakım personelinin işidir; "mühendis" ya da "imalatçı" yazan satırlar taşıyıcı kararı ister.

Galvanizli merdiven ile boyalı merdivenin bakımı nasıl ayrışır?

Sıcak daldırma galvaniz çeliği çinko tabakasıyla korur ve çizildiğinde bile çevresindeki çinko çeliği bir süre korumaya devam eder; bakım ihtiyacı düşüktür, kontrol beyaz pas, kesim kenarı ve kaynakla sonradan yapılan ekler üzerinedir. Boya sistemi ise bir film gibi çalışır: çizildiği yerde çelik açıkta kalır ve pas filmin altında ilerler; bu yüzden boyalı merdivende kontrol daha sık, tamir daha erken yapılır. Galvaniz üzerine boyanan dubleks sistemde boyanın kalkması taşıyıcı sorun değildir, altındaki çinko korumayı sürdürür. Hangi sistemin hangi ortamda ne kadar dayandığı ve kaplama seçim mantığı ayrı bir rehberde anlatıldı (bkz. çelikte korozyon önleme).

Yerel boya tamiri şöyle yapılır: pas tel fırça ya da zımparayla sağlam metale kadar kaldırılır, yüzey yağdan arındırılır ve kurutulur, mevcut sistemle uyumlu korozyon önleyici astar (galvanizli yüzeyde çinko bakımından zengin boya ya da soğuk galvaniz) sürülür, ardından ara ve son kat uygulanır; kenarlar sağlam boyanın üzerine bir miktar taşırılır. Boya sisteminin tamamı film ömrünü doldurmuşsa yerel tamir yerine yüzey yeniden hazırlanıp sistem yenilenir; bu bir bakım işi değil, imalatçıyla planlanan bir iştir.

Ne zaman mühendis ya da imalatçı çağrılmalı?

• Kaynak dikişinde çatlak, açılma ya da yük altında ses.
• Deforme olmuş, çökmüş ya da yerinden oynamış basamak ve sahanlık.
• Merdivenin bütününde sallanma, ankrajda dönen dübel ya da ufalanan beton.
• Kolon tabanında ya da kirişte ölçülebilir kesit kaybı.
• Deprem, çarpma ya da yangın sonrası her durum.
• Cephede merdiveni etkileyen değişiklik ya da merdivene kapasite artışı isteği.

Bu durumlarda onarıma kadar kullanım kısıtı konur; kısıt kaçış yolunu kapattığından itfaiye görüşü ve geçici önlem birlikte planlanır. Onarım, mevcut merdivenin projesine ve TS EN 1090 uygulama mantığına göre yapılır; sahada gelişigüzel kaynakla eklenen takviye, çözdüğünden fazla sorun çıkarır.

Teklif isterken ne söylemeli?

Bakım ya da onarım teklifi için şunlar işi netleştirir:

• merdivenin fotoğrafları: genel görünüm, ankraj noktaları, sahanlık dibi, hasarlı yerler;
• yüzey işleminin galvaniz mi boya mı dubleks mi olduğu ve son bakımın ne zaman yapıldığı;
• kat sayısı ve merdiven tipi (düz kollu, döner, kule);
• varsa merdivenin projesi ya da kimin imal ettiği;
• fark edilen belirtiler: sallanma, çatlak, pas, açılmayan kapı;
• binanın kullanımı ve merdivenin çalışma saatlerinde kapatılıp kapatılamayacağı;
• yalnızca kontrol raporu mu, onarım mı, yoksa kaplama yenileme mi istendiği.

Kontrol sonucu takvimi yazar; bakım planı bina yönetim planına işlenir ve yönetmelik gereklilikleri proje müellifi ya da yangın danışmanıyla doğrulanır.